Kısa cevap: Geocell fiyatı tek başına karar ölçütü olamaz. Aynı fiyata, hatta vadeli satılan şartname dışı geocell, garanti süresi içinde bozulduğunda onarım bedeli müteahhidin kesin teminatından kesilir. Doğru malzeme, ilk gün biraz daha fazla nakit gerektirse de toplam maliyette her zaman kazançlıdır.
Kamu kurumlarına şartnameye uygunluğun fiziksel kontrolü için verdiğimiz danışmanlıkta ve bilirkişi incelemelerinde, sorunun çoğu zaman “ucuz” üründe olmadığını görüyoruz. Asıl risk, şartname dışı bir ürünün şartnameye uygun ürünle aynı fiyata ve üstelik uzun vadeyle satılmasıdır. Bu yazı, müteahhitler ve satın alma sorumluları için sahada yaşadıklarımızı bir araya getiriyor.
Aynı fiyat, aynı ürün demek değildir
Teklifler yan yana konduğunda m² fiyatları birbirine yakın görünebilir. Oysa fiyatın arkasındaki ürün çok farklıdır:
- Hammadde: Geocell için üretilmiş, karbon siyahı ve UV stabilizatörü katkılı HDPE mi, yoksa membrandan kesilmiş ya da katkısı belirsiz geri dönüşüm malzemesi mi?
- Et kalınlığı: 1,5 mm ve şartnameye uygun diye satılan ürünlerde 1,1–1,2 mm ölçtük; bu ürünle yapılan bir kanal bozuldu. Kalınlıktaki her eksik, hem dayanımdan hem maliyetten düşülmüş demektir.
- Kaynak: Ultrasonik kaynak mı, yoksa elle ya da ısıyla yapılmış zayıf birleşim mi? Membrandan yapılmış bir örnekte dikiş mukavemetini yaklaşık 6 kN/m ölçtük; GEOPOR® geocellde bu değer EN ISO 13426-1’e göre 16,8 kN/m’dir.
- Yüzey ve delikler: İki yüzü dokulu, standart delikli şerit mi, yoksa bir ya da iki yüzü pürüzsüz, delikleri sonradan açılmış ya da üzerinden yapıştırılmış şerit mi?
Şartname dışı ürünün üretim maliyeti, şartnameye uygun ürünün çok altındadır. Aynı fiyata satıldığında aradaki fark, ürünün kalitesine değil satıcının kârına ve verdiği vadeye gider.
Uzun vade neden bir uyarı işaretidir?
HDPE hammaddesi petrole ve döviz kuruna bağlıdır. Türkiye’de hammadde fiyatı, kur ve finansman maliyeti neredeyse her gün değişir. Böyle bir ortamda bir üreticinin malzemeyi peşin üretip 6–8 ay vadeyle ya da 8 taksitle satabilmesi, ancak üretim maliyetinin çok düşük olmasıyla açıklanabilir. Kimse, kendi cebinden hammadde alıp aylarca beklemeyi göze alacak bir marjla çalışmaz.
Uzun vade müteahhide cazip gelir: Cebinden para çıkmadan işi yapar, yaklaşık 40 gün sonra hakedişini alır ve malzemeyi o parayla öder. Ancak bu kolaylığın bedeli, işin garanti süresinde ortaya çıkar.
Çek verildikten sonra iade çoğu zaman mümkün olmuyor
Uzun vadeli satışlarda satıcı çekleri malzemeden önce alır ve üretimini buna göre yapar. Malzeme şantiyeye geldiğinde şartnameye uymadığı anlaşılsa bile iade etmek çoğu zaman mümkün olmuyor. İade edilse dahi verilen çeklerin ödenmesi gerekiyor ve konu yıllarca sürebilen mahkeme süreçlerine taşınıyor. Sahada bu tabloyla defalarca karşılaştık: kullanılamayan malzeme müteahhidin elinde kalıyor, çeklerin ödemesi ise sürüyor.
Aceleyle ve kontrol etmeden verilen bir siparişte ilk bakışta kâr edildiği düşünülebilir; ancak gerçek durum çoğu zaman farklı gelişiyor. Bu yüzden çek ve sipariş onayı vermeden önce numune istemenizi, test raporlarını incelemenizi ve gerekirse numuneyi bağımsız bir laboratuvarda test ettirmenizi öneriyoruz.
Garanti süresi ve kesin teminat: Riskin asıl taşıyıcısı müteahhittir
Kamu yapım işlerinde iş teslim alındıktan sonra sözleşmede belirlenen bir garanti süresi başlar; sahada çoğu işte bu süre kesin kabule kadar 1–2 yıldır. Bu sürede ortaya çıkan kusurları müteahhit gidermek zorundadır. Müteahhit gidermezse idare onarımı başka bir firmaya yaptırır ve bedelini müteahhidin kesin teminatından keser.
Ucuz ya da şartname dışı geocell kullanılan pek çok işte, garanti süresi dolmadan şu sorunlarla karşılaştık:
- Dolgu yapılırken ya da ilk yağışlarda kaynak yerlerinin kopması,
- UV ve karbon siyahı yetersiz olduğu için güneşte sertleşen, kırılan ve şekil değiştiren şeritler,
- Hücrelerin açılması, dolgunun kayması ve zeminin çökmesi.
Bu noktada onarımı müteahhit değil idarenin seçtiği firma yapar, fiyatı da o belirler. Malzemeden “kazanılan” para, onarım bedeli ve kaybedilen teminatla kat kat geri ödenir. Şartname dışı ürün ya garanti süresi içinde ya da hemen sonrasında bozulur; bu bir ihtimal değil, sahada defalarca gördüğümüz bir sonuçtur.
Sahada en sık gördüğümüz yerler
- Sulama ve drenaj kanalları: Akan suyun kaldırma ve aşındırma etkisi altında zayıf kaynaklar açılıyor, kaplama dağılıyor. İncelediğimiz bir kanalda, en az 16 kN/m dayanması gereken kaynaklar elle rahatça koparılabiliyordu.
- Yol inşaatları: Dolgu ve sıkıştırma sırasında hücreler eziliyor, yırtılıyor; donatı görevi daha ilk gün kayboluyor. Ankara’da şartname dışı, geocell benzeri bir ürünle yapılan bir yol çöktü ve yeniden yapılmak zorunda kalındı.
- Baraj ve göletler: Şevlerde güneşe ve su seviyesi değişimine açık kalan şeritler sertleşip kırılıyor.
- Taşkın koruma yapıları: Yalnızca betonla yapılan rijit kaplamaların yüksek debi ve akış hızına dayanamayıp yıkıldığını sıkça görüyoruz. Beton dolgulu geocell, esnek ve parçalı yapısıyla zemine uyum sağlar; bu nedenle doğru malzemeyle yapıldığında bu yapılarda uzun ömürlü bir çözümdür.
Görüşümüz: Sorumluluk, yapının ömrü kadar uzun olmalı
Kamu işlerinde garanti süresi kısa olduğunda, malzeme seçimi de çoğu zaman bu kısa süreye göre yapılıyor: “İki yıl dayansın, yeter.” Oysa bir kanal, baraj şevi ya da yol onlarca yıl hizmet vermek için yapılır.
Avrupa’da yapım sorumluluğu yapının ömrüne daha yakın tutulur. Fransa’da Medeni Kanun’un 1792. maddesine dayanan garantie décennale, yapıyı yapan firmayı teslimden itibaren 10 yıl boyunca yapının sağlamlığını etkileyen kusurlardan sorumlu tutar; bu sorumluluk için sigorta yaptırmak da zorunludur. Avrupa standartları yapıları tasarım ömrüne göre ele alır: Eurocode EN 1990’da binalar için önerilen tasarım ömrü 50 yıl, köprüler gibi önemli yapılar için 100 yıldır. Geosentetikler için Avrupa ürün standartları (EN 13249–13257) ise malzemenin en az 25 yıl dayanacağını gösteren dayanıklılık testleri ister; daha uzun ömürler hızlandırılmış testlerle kanıtlanır.
Türkiye’de de Yapım İşleri Genel Şartnamesi, yükleniciyi belirli koşullarda kesin kabulden sonra 15 yıl süreyle sorumlu tutar. Ancak sahada fiilî kontrol ve yaptırım çoğunlukla 1–2 yıllık garanti süresi ve kesin teminatla sınırlı kalıyor.
Şahsi görüşüm: Kamu yapım işlerinde garanti ve sorumluluk süreleri, yapının türüne ve tasarım ömrüne göre — 20, 30, 40, hatta 80 yıl gibi — belirlenir ve Fransa’daki gibi sigortayla güvenceye alınırsa, yapım firmaları malzeme analizini en baştan doğru yapmak zorunda kalır. Kısa vadeli fiyat avantajı yerine uzun vadeli dayanım öne çıkar; şartname dışı malzeme de sahadan kendiliğinden çekilir.
— Gülten Çamlıbel
Satın alma öncesi kısa kontrol listesi
- Çek ve sipariş onayı vermeden önce numune alın; malzemeyi teslimden önce kontrol etmeden ödeme taahhüdüne girmeyin.
- Ürünün teknik şartnamesini ve test raporlarını isteyin: yoğunluk, karbon siyahı, ESCR, et kalınlığı, dikiş mukavemeti.
- Teslimde et kalınlığını kumpasla ölçün; beyan edilen değerle karşılaştırın.
- Rengine bakın: tam siyah olmayan, gri şeritler karbon siyahının yetersiz olabileceğine işaret eder.
- Balyayı açıp bekleyin: HDPE geocell kısa sürede düz şerit hâlini alır. Katlandığı gibi kalan şerit, sertleştirici katkılı ve HDPE’nin esnekliğini taşımayan bir plastiğe işaret eder.
- Şeridin iki yüzünün de dokulu olduğunu, deliklerin düzgün ve standart olduğunu kontrol edin.
- Kaynak yerini elle zorlayın; ultrasonik kaynak elle açılmaz.
- CE sertifikası ve ürün izlenebilirliği isteyin; gerekirse numuneyi DSİ veya Karayolları laboratuvarında test ettirin.
- Teklifleri yalnızca m² fiyatına göre değil, şartnameye uygunluk ve garanti süresindeki riskle birlikte değerlendirin.
Daha ayrıntılı kontrol listesi ve sahadan fotoğraflar için Ucuz geocell neden pahalıya patlar? yazımıza; GEOPOR® ürünlerinin tüm teknik değerleri için geocell modelleri ve ölçüleri sayfamıza bakabilirsiniz.
Sonuç: Doğru malzeme her zaman kazançlıdır
Geocell, işin görünmeyen ama yükü taşıyan kısmıdır. Yanlış malzeme ilk gün nakit akışını rahatlatır; ama garanti süresinde onarım, kesin teminat kesintisi ve itibar kaybı olarak geri döner. Şartnameye uygun malzeme ise işi bir kez yapıp kapatmanızı sağlar. Projeniz için doğru ürünü ve metrajı birlikte belirlemek isterseniz bize ulaşın.
Sık sorulan sorular
Geocell fiyatı neye göre değişir?
Geocell fiyatı hücre yüksekliğine, kaynak aralığına ve et kalınlığına göre değişir. Aynı ölçüdeki iki ürün arasındaki fiyat farkı ise çoğunlukla hammadde kalitesinden, karbon siyahı ve UV katkısından, et kalınlığından ve kaynak yönteminden kaynaklanır.
Vadeli geocell almak riskli mi?
Vadenin kendisi değil, vadenin neyle karşılandığı önemlidir. Hammadde fiyatı petrole ve kura bağlı olduğu için uzun vade ancak çok düşük üretim maliyetiyle verilebilir. Uzun vade sunan bir teklifte ürünün şartnameye uygunluğunu test raporlarıyla mutlaka doğrulayın.
Garanti süresinde geocell bozulursa ne olur?
Kamu yapım işlerinde garanti süresinde ortaya çıkan kusurları müteahhit gidermek zorundadır. Gidermezse idare onarımı başka bir firmaya yaptırır ve bedeli müteahhidin kesin teminatından kesilir.
Kaynaklar
- Garantie décennale (Fransız Medeni Kanunu md. 1792), Notaires de France. Bağlantı
- Kamu yapım işlerinde yüklenicilerin görev ve sorumlulukları (Yapım İşleri Genel Şartnamesi). Bağlantı
- EN 1990 Eurocode – Yapısal tasarımın esasları (tasarım ömrü kategorileri).
- How to predict hundred year lifetimes for geosynthetics, International Geosynthetics Society. Bağlantı